و راه شيري تنها كهكشاني است كه در عالم هستي وجود دارد. حدود 964 سال قبل از ميلاد مسيح، عبدالرحمن صوفي، براي اولين­ بار مجموعه اي از ستاره‌ها­ را مشاهده كرد.

اين ستاره­ ها كه بعدها توسط ستاره شناس‌هاي ديگري هم شناسايي شدند، اين شك را در آنها ايجاد كرد كه علاوه بر كهكشان ما، كهكشان­هاي ديگري وجود دارد. سال 9151 ميلادي، فردی به نام «فردینان ماژلان» تعداد زیادی ستاره کم نور را مشاهده کرد که در فاصله 150 هزار سال نوری از زمين قرار دارند و در مقایسه با کهکشان ما مجموعه­ای بسیار کوچک به شمار می­آيند. کشف این گروه از ستاره­ها که بعدها به نام «ابرهای ماژلانی» معروف شدند، باعث شد که ستاره­شناسان به طور جدي­تري، به بررسي اين مسئله بپردازند. راستي، آیا شما تعریف دقیق و درست از کهکشان را می­دانید؟ آیا می­دانید چند نوع کهکشان وجود دارد و هر کدام از آنها چه ویژگی­هایی دارند؟

كهكشان آندرومدا ، نمونه اي از كهكشان مارپيچي

كهكشان هاي نامنظم ، شكل خاصي ندارند

به طور کلی کهکشان به میلیاردها ستاره و گاز و غبار موجود در جهان گفته می­شود، که به وسیله نیروی جاذبه در کنار یکدیگر قرار گرفته­اند. کهکشان­ها از نظر اندازه، شکل و رنگ با یکدیگر تفاوت دارند، بعضی از آنها بیضی شکل و برخی دیگر تخم­مرغی و یا مارپیچی هستند. در دهه 1920 میلادی، ستاره­ شناس معروف «ادوین هابل»، تصمیم گرفت که تقسیم­بندی کاملی از نوع­های مختلف کهکشان ارائه کرده و ویژگی­های هر کدام را بررسی کند. بد نیست بدانید که تنها سه کهکشان را می­توان با چشم غیر مسلح ديد؛ یکی کهکشان «آندرومدا» است و دو كهكشان ديگر ابرهای ماژلانی بزرگ و کوچک هستند.

کهکشان­های مارپیچی: کهکشانی که سیاره ما، یکی از میلیاردها جرم آسمانی آن است، کهکشان مارپیچی یا فرفره­ای شکل است. بخش­های خارجی آن از خط­های دراز و منحنی شکلی تشکیل شده که بازوهای مارپیچی نام دارند و همه ستاره­ های موجود در این بازوها به دور مرکز کهکشان می­گردند. تعداد ستاره ­های کهکشان راه شیری بین 200 تا 400 میلیون تخمین زده می­شود که 90 درصد آنها در مرکز  کهکشان تجمع یافته­اند. نمونه­ دیگری از کهکشان­های مارپیچی هم دیده شده که در آنها ستارگان شکل يک ميله را در مرکز می­سازند و به کهکشان‌های میله­ای شهرت دارند.

خورشيد در كهكشان راه شيري مثل قطره اي در درياست

تصويري از يك كهكشان بيضي گون

کهکشان‌های بیضی شکل: ساختار این کهکشان­ها از کروی تا بیضی­گون تغییر می­کند؛ یعنی ممکن است شبیه توپ معمولی گرد و یا شبیه توپ آمریکایی و یا چیزی بین این دو باشند. این گروه از ستاره­ها بازو ندارند و بزرگی آنها چندین برابر کهکشان­های مارپیچی است.

کهکشان هاي نامنظم:‌همان‌طور که از اسمشان پیداست، شکل مشخصی ندارند و  بیشترستاره‌ های موجود در این نوع کهکشان­ها طول عمر کوتاهي دارند. ابرهای ماژلانی از جمله کهکشان­های نامنظم هستند.

باید این نکته را ذکر کرد که به اعتقاد برخی ستاره­ شناسان، گونه ­های دیگری از کهکشان وجود دارند که در این طبقه بندی قرار ندارند و یا هنوز کشف نشده ­اند و  در واقع ما تنها بخش کوچکی از جهان هستيم!

همشهری آنلاین

ابر نواخترها انفجارهای بسیار درخشان ستاره‌ای هستند که تشعشعات نوری فوق‌العاده حاصل از آنها، گاه کل کهکشان مادری ستاره را روشن می‌کند

یکی از انفجارهای ستاره‌ای سال گذشته و در یکی از کهکشان‌های  نزدیک به راه شیری رخ داد، اما سوال اینجاست؛ چرا ما این انفجار را ندیدیم؟ آیا این ابرنواختر رازی پنهان در دل خود دارد؟

M82 کهکشان نامنظمی در نزدیکی ماست که در فاصله 12 میلیون سال نوری از زمین قرار دارد. علی‌رغم اینکه این کهکشان از راه شیری کوچکتر است اما نواحی مرکزی آن تا شعاع چند صد سال  نوری خواستگاه انفجارهای عظیم ستاره‌ای است. شمار ستارگانی که دراین ناحیه عظیم ستاره‌سازی متولد می‌شوند از تعداد تولدهای ستاره‌ای در سراسر کهکشان ما نیز بیشتر است. در تصاویری که در ناحیه  نور مرئی و مادون قرمز از آن تهیه شده است چنین به نظر می‌رسد که کهکشان در حال منفجر شدن و از هم گسیخته شدن است.  این امر که به سبب انفجارهای پی در پی ستاره‌های پرجرم درون آن به وجود آمده است سبب شده که  M82 را "کهکشان انفجاری" نیز بنامند. اگرچه هنوز بقایای انفجار قبلی در تصاویر رادیویی این کهکشان دیده می‌شود و انفجار تازه صورت گرفته نیز به مراحل پایانی فعالیت خود رسیده است، اما حدود ربع قرن است که اخترشناسان این کهکشان را زیر نظر داشته‌اند تا بتوانند یک انفجار ابر نواختری در حال فعالیت را بررسی کنند اما موفق نشدند. در حقیقت چیزی که مایه تعجب است این است که  چرا این کهکشان در سال‌های اخیر خاموش بوده است.

 آخرین انفجار ابر نواختری  این کهکشان که در پنج سال اخیر رخ داد، به دلیل قرا گرفتن در ابرهایی از گاز و غبار قابل مشاهده نبود و تنها در گستره امواج رادیویی شناسایی شد، در حالی که اخترشناسان معتقدند در صورتی که مانعی وجود نداشت این سوپرنوا حتی با یک تلسکوپ آماتوری متوسط هم دیده می‌شد.

در روز نهم آوریل 2009 دکتر  Andreasاز موسسه نجوم رادیویی ماکس پلانک پس از بررسی داده‌های  دریافتی توسط  آرایه‌های بسیار بزرگ تلسکوپی (VLA) واقع در رصدخانه نجوم رادیویی در نیو مکزیکو، که روز قبل دریافت شده بود، متوجه  مسئله‌ای غیر عادی شد. او در این مورد می‌گوید: "من اطلاعات طبقه‌بندی شده مربوط به ماه‌های می و مارس سال گذشته را نیز بررسی کردم  و نتیجه مشابه بود: درخشش سراسری کهکشان". واین در حالی بود که مشاهدات قبل از سال 2008 هیچ تششع رادیویی و یا پرتو ایکسی را در ناحیه این ابرنواختر نشان نمی‌داد.

به عبارت دیگر، این سوپرنوا نه تنها از دید تلسکوپ‌های اپتیکی که پیوسته در حال بررسی کهکشان بوده‌اند مخفی مانده، بلکه در تصاویر فرابنفش و پرتو ایکس نیز هیچ  اثری از خود به جا نگذاشته است. این انفجار در ناحیه نزدیک به مرکز کهکشان و در محیطی متراکم و پوشیده از گازها و مواد میان ستاره‌ای رخ داده است.

بنابراین اختر شناسان سرنخ‌هایی از راز سکوت طولانی  M82 را یافته‌اند. در حقیقت این کهکشان نه تنها خاموش نبوده، بلکه احتمالا انفجارهای زیادی در آن رخ داده است. این انفجارها چیزی شبیه به انفجارهای زیرزمینی هستند، چرا که تشعشعات نوری در زیر انبوهی از ابرهای گاز و غبار مخفی می‌مانند و تنها امواج رادیویی از این محیط متراکم به بیرون نفوذ پیدا می‌کنند. پروفسور Heino Falcke از دانشگاه ردبود در این‌باره می‌گوید: "استفاده از تلسکوپ‌های رادیویی برای مشاهده این انفجارهای مهیب کیهانی، ما را در کشف سوی دیگر پنهان جهان به هدف نزدیک‌تر می‌کند."

امواج رادیویی تنها از مرکز سوپرنوا، یعنی جایی که هسته ستاره دچار رمبش شده  و یک سیاهچاله و یا ستاره نوترونی ایجاد کرده، ساطع می‌شود. این امواج با ایجاد موج شوک حاصل از انفجار، درون مواد متراکمی که  ستاره را در بر گرفته است (لایه‌ای از مواد ستاره که پیش از انفجار ستاره به خارج پیشروی کرده است) منتشر می‌شود.

بنابر داده‌های به دست آمده توسط  ده تلسکوپ (VLBA) آرایه تلسکوپی با خط مبنای بسیار بلند، (VLA) آرایه بسیار بزرگ تلسکوپی، تلسکوپ  Green Bankدر ایالات متحده، و تلسکوپ 100 متری افلسبرگ Effelsberg درآلمان و با استفاده از تکنیک "تداخل سنجی با خط مبنای بسیار بلند VLBI،  تیم تحقیقاتی موفق شد تصویر ساختار حلقه مانند این انفجار که با سرعت 40 میلیون کیلومتر در ساعت (با 4% سرعت نور) در حال انبساط است را تهیه کند. با استفاده از محاسبات و برگشت به عقب می‌توان زمان انفجار را تخمین زد و در حال حاضر یافته‌ها نشان می‌دهد که انفجار در اواخر ژانویه  و یا اوایل فوریه 2008 رخ داده است.

تنها سه ماه پس از انفجار، حلقه ایجاد شده توسط آن تا 650برابر مدار گردش زمین به دور خورشید، گسترش یافته است. نگاه تیزبین تلسکوپ‌های VLBI  در تشخیص این سوپرنوا، همچون  دیدن یک سکه 1 یورویی از فاصله 13 هزار کیلومتری است. براساس تصاویری که توسط  VLBI به دست آمده، این سوپرنوا شکلی نامتقارن دارد که نشان می‌دهد یا انفجار به گونه‌ای نامتقارن و ناهماهنگ رخ داده، و یا اینکه توزیع‌پذیری مواد پیرامونی  ستاره یکنواخت نیست.

پروفسور Karl Mentenمی‌گوید: "با استفاده از نگاه تیزبین  VLBIما می‌توانیم انبساط این سوپرنوا را تا محیط متراکم  بین ستاره‌ای M82 دنبال کنیم و به این ترتیب اطلاعات بیشتری در مورد  آن و انفجار صورت گرفته کسب کنیم."

کشف‌هایی همچون این سوپرنوا در آینده و با در اختیار داشتن نسل بعدی رادیوتلسکوپ‌ها، همچون آرایه تلسکوپی فرکانس پایین  (LOFAR) که هم‌اکنون در اروپا در دست ساخت قرار دارد، آرایه تلسکوپی آلن (ATA) در ایالات متحده و آرایه کیلومتر مربع (SKA)  امری عادی خواهد بود و این تجهیزات امکان کاوش پیوسته بخش وسیعی از آسمان را برای ما فراهم می‌آورد.

همشهری آنلاین به نقل از آسمان پارس